ASME Section IX'a Göre Kaynakçı Sertifikasyonu

Basınçlı kaplar, borulama ve yapısal imalatta bir kaynak dikişinin güvenilirliği yalnızca doğru prosedürle değil, o prosedürü uygulayan kişinin kanıtlanmış becerisiyle mümkün olur. ASME BPVC Section IX, bu iki ayağı birbirinden ayırır: prosedürün sağlamlığını WPS/PQR belgeler, kaynakçının el becerisini ise Kaynakçı Performans Yeterliliği (Welder Performance Qualification — WPQ) belgeler. Bu yazıda WPQ'nun mantığını, deney parçasından pozisyonlara, esas değişkenlerden kabul kriterlerine ve süreklilik kuralına kadar sahada gerçekten işe yarayan ayrıntılarıyla ele alıyoruz. Amacımız, bir inspektörün ya da kaynak mühendisinin WPQ'ya baktığında "bu kaynakçı hangi işi yapmaya yetkili" sorusunu tereddütsüz yanıtlayabilmesini sağlamak.

Baskı damgası: Bu yazıdaki paragraf numaraları ve aralıklar ASME BPVC Section IX, 2025 baskısı esas alınarak verilmiştir (2025 baskısı Temmuz 2025'te yayımlanmış ve 2023 baskısının yerini almıştır). QW-300.2 (işveren sorumluluğu), QW-452 kalınlık/çap aralıkları — özellikle küçük çaplı iç köşe satırları — ve QW-423 ikame tabloları baskılar arasında değişebildiği için, uygulamada daima sözleşmede atıf yapılan baskı doğrulanmalıdır.

1. WPQ nedir ve neyi kanıtlar

WPQ, bir kaynakçının belirli bir kaynak yöntemiyle sağlam ve kaynaşmış bir kaynak metali biriktirebildiğini nesnel deneyle ortaya koyan belgedir. Section IX'un temel felsefesi şudur: prosedür vasıflandırması (PQR) kaynağın mekanik özelliklerini (çekme, tokluk, süneklik) kanıtlar; performans yeterliliği ise kaynakçının kaynağı kusursuz biriktirme becerisini kanıtlar. Bu yüzden WPQ'da çekme deneyi yoktur; kabul kriteri, füzyon eksikliği ve nüfuziyet kusurlarının yokluğuna — yani bükme ya da hacimsel muayene sonucuna — dayanır.

WPQ deney parçası, vasıflandırılmış bir WPS'e göre kaynak edilir (QW-301.2). Standart WPS (SWPS) kullanımı ise serbest değildir: işveren, QW-500 serisinin (özellikle QW-510) benimseme koşullarını sağlamadıkça — yani ön demonstrasyon PQR'ını yaptırıp SWPS'i resmen benimsemedikçe — SWPS'e dayanarak deney parçası kaynak ettiremez. Buradaki nüans önemlidir: deney parçası kaynak edilirken WPS'in performans açısından esas olmayan (nonessential) değişkenleri değiştirilebilir; kaynakçıyı bağlayan şey WPS'in tamamı değil, QW-350 serisinde sayılan performans esas değişkenleridir. Deney başarılıysa kaynakçı, WPQ'da tanımlanan aralık dâhilinde üretim kaynağı yapmaya yetkilendirilir.

WPQ kimin belgesidir? Section IX'da yeterlilik kaynakçıya değil, kaynakçı + işveren ikilisine aittir; yeterlilik sınavını yaptırmak, gözetmek, kabul etmek ve kayıtlarını tutmak işverenin sorumluluğundadır (QW-300.2). Bir işverende alınmış WPQ, başka bir işverende otomatik olarak geçerli değildir. Burada yaygın bir yanlış atıf vardır: Section IX, başka bir işverenin WPQ'sunun devralınmasına izin veren bir hüküm içermez. Devir imkânı yalnızca sözleşmede atıf yapılan yapım kodundan doğar — örneğin ASME B31.3 para. 328.2.2 ve ASME B31.1 para. 127.5, Yetkili İnspektörün (Authorized Inspector) özel onayıyla, aynı ya da eşdeğer prosedürle ve borulama işleriyle sınırlı olmak üzere bu kabule izin verir. Yani devir, koşullar sağlanırsa ve gerekli hâllerde Yetkili İnspektöre bildirilirse mümkündür; kodun kendisinden gelen genel bir hak değildir. "Belgesi var, yarın kaynağa başlasın" yaklaşımı, taşeron ve kiralık kaynakçı akışında en sık görülen uygunsuzluktur.

AWS D1.1 ile karşılaştırma yaparken de dikkatli olun: D1.1'de de kaynakçı yeterliliği yüklenicinin (contractor) sorumluluğundadır; işveren bazlılık iki kod arasındaki fark değil, ortak noktadır. Fark, D1.1'in önceden alınmış yeterlilik kayıtlarının Mühendis onayıyla kabulüne daha açık olması ve asıl olarak pozisyon kapsamlarının ayrışmasıdır (bir sonraki bölümde bu ayrım sayısal olarak veriliyor).

2. Deney parçası ve pozisyonlar (1G–6G)

Yeterlilik sınavı, bir deney parçası kaynak edilerek yürütülür. Deney parçası plaka ya da boru olabilir ve seçilen geometri, kaynakçının yetkileneceği ürün biçimini ve pozisyon aralığını doğrudan etkiler.

Pozisyon kodlarında rakam pozisyonu, harf ise kaynak türünü gösterir — G alın (groove), F iç köşe (fillet). Pozisyon setleri plaka ve boru için ayrıdır:

Plaka alın: 1G, 2G, 3G, 4G. Plaka iç köşe: 1F, 2F, 3F, 4F.
Boru alın: 1G (Rotated), 2G, 5G, 6G. Boru iç köşe: 1F (Rot.), 2F, 2FR, 4F, 5F.

Boruda 3G, 3F ve 6F yoktur; 2F ile 2FR ayrımı da yalnızca boruya özgüdür (2FR'de boru döndürülür, 2F'de sabittir). Pozisyon maddeleri:

1G / 1F — düz (flat) pozisyon. Boru deney parçasında parça döndürülerek kaynak edilir (1G (Rotated) / 1F (Rot.)); plakada döndürme söz konusu değildir, levha yatay yatırılır ve üstten kaynak edilir.
2G / 2F — yatay (horizontal) pozisyon. Plakada levha düşey, kaynak ekseni yataydır; boruda boru ekseni düşey, kaynak yatay düzlemdedir ve boru döndürülmez. Boruda döndürülerek yapılan yatay iç köşenin kodu 2FR'dir.
3G / 3F — düşey (dikey) pozisyon. Yalnızca plaka içindir; ASME'de boru alın deney parçası için 3G, boru iç köşe için 3F pozisyonu tanımlı değildir. Boruda düşey ilerlemenin karşılığı 5G ve 6G deney parçalarının içinde yer alır.
4G / 4F — tavan (baş üstü) pozisyonu. Bu da plaka alın / plaka iç köşe içindir; boru alınında karşılığı 5G ve 6G'nin içinde, boru iç köşesinde ise 4F ve 5F'te yer alır.
5G — boru yatay ve sabit. Kaynakçı boru çevresinde düz, düşey ve tavan pozisyonlarının üçünü birden yapmak zorundadır.
6G — boru 45° eğik ve sabit. Zorlukları tek deney parçasında birleştiren en kapsamlı pozisyondur.

Pozisyon yetkisi tam olarak nereye kadar uzanır? Burada sahadaki en yaygın hata yatar. QW-461.9'a göre:

Plakada 3G + 4G yalnızca düz, düşey ve tavan pozisyonlarını kapsar; yatay (2G) kapsam dışıdır. Tüm plaka alın pozisyonları için 2G + 3G + 4G gerekir. AWS D1.1'de 3G + 4G tüm pozisyonları verdiği için iki kod sürekli karıştırılır — ASME işinde D1.1 alışkanlığıyla hüküm vermeyin.
Boruda 5G tek başına yatay (2G) pozisyonu kapsamaz. Sahadaki standart çözüm 2G + 5G kombinasyonudur; bu ikili, 6G ile aynı pozisyon aralığını verir.
6G ile yeterlilik alan kaynakçı hem plaka hem boru için tüm pozisyonlarda alın kaynağına yetkilenir. Ancak bu yetki çap yönünden sınırsız değildir: QW-452.3'teki çap alt sınırı bağımsız olarak uygulanır.
Pozisyon geniş olsa bile ilerleme yönü ayrı bir sınırdır. 6G ya da 5G yetkisi bile düşey ilerleme yönüyle sınırlıdır: yukarı (uphill) çekilen bir deney parçasıyla alınan yeterlilik aşağı (downhill) kaynağı kapsamaz, tersi de geçerli değildir (QW-405.3).
Plaka ile yeterlilik alan kaynakçı boruda yalnızca 610 mm (24 inç) OD üzeri işlere yetkilidir; 24 inç ve altı çaplar için boru deney parçası şarttır (QW-303.1 ve QW-461.9 notları). Kuralın tersi doğru değildir: "büyük çaplı boruya plaka pozisyon kuralları uygulanır" diye bir hüküm yoktur; ilişki tek yönlüdür, plakada alınan yeterlilik 610 mm OD üzeri boruyu kapsar.
Alın kaynağı deneyini geçen kaynakçı, her kalınlık ve her çapta iç köşe (fillet) kaynağına yetkilidir (QW-303.1); tersi geçerli değildir — iç köşe deney parçasıyla yeterlilik alan yalnızca iç köşe yapar ve bu yetki boruda yalnızca 73 mm (2⅞ inç) OD ve üzeri için geçerlidir (QW-452.5). Küçük çaplı proses borulamasında doğrudan uygunsuzluk üreten sınır budur.
Puntalama ayrı bir kalemdir. İç köşe deneyiyle yeterlilik alan kaynakçı, iç köşe yapılacak birleşimlerde punta yapmaya yetkilidir (QW-303.2); punta yetkisi iç köşe gibi sınırsız değildir, QW-461.9'daki sınırlar dâhilinde okunur.

Bu nedenle boru atölyeleri kaynakçılarını çoğunlukla 6G'de ya da 2G + 5G ikilisiyle sınava sokar; en geniş yetki en az deneyle alınır.

3. Esas değişkenler (QW-350; yöntem tabloları QW-352–QW-357)

Performans yeterliliğinde yalnızca esas değişkenler vardır; prosedürdeki "esas olmayan" (nonessential) ve "ek esas" (supplementary essential) ayrımı kaynakçı için işletilmez. İzin verilen aralığın dışına çıkan her değişiklik yeni bir yeterlilik sınavı gerektirir. QW-350 genel maddedir; kaynakçıyı fiilen bağlayan listeler yöntem bazlı tablolardır (QW-353 SMAW, QW-355 GMAW, QW-356 GTAW, QW-357 FCAW vb.). Başlıcaları:

Kaynak yöntemi değişimi (QW-301.2 / QW-303; yöntem bazlı QW-35x tabloları): Section IX'da yöntem değişimi numaralı bir QW-4xx esas değişkeni değildir; kural, her yöntem için ayrı yeterlilik alınmasından doğar. SMAW, GTAW, GMAW, FCAW, SAW, PAW her biri ayrı yetkidir; GMAW ile FCAW Section IX'da ayrı yöntemlerdir, tek kalem sayılmaz. Bir deney parçasında birden çok yöntemin birlikte kullanılması (ör. GTAW kök + SMAW dolgu) QW-306 kapsamında düzenlenir ve her yöntem için ayrı ayrı kalınlık aralığı doğurur. Süreklilik de yöntem bazlı işler (QW-322.1).
Altlığın (backing) kaldırılması (QW-402.4): Altlıklı deney parçasıyla yeterlilik alan kaynakçı, altlıksız (tek taraflı erişimli kök) kaynağa yetkili değildir. Tersi geçerlidir: altlıksız alınan yeterlilik her ikisini de kapsar. Çift taraflı kaynak edilen alın dikişi "altlıklı" sayılır.
P-Number değişimi (QW-403.18): Esas değişkenin kendisi QW-403.18'dir; QW-423 yalnızca izin verilen ikame tablosudur. İkisini birbirine karıştırmayın. Not: Group Number kaynakçı performansında hiç işletilmez — grup ayrımı yalnızca prosedür/tokluk tarafında anlamlıdır.
Boru çapı (QW-403.16): Aralıklar QW-452.3'ten okunur.
F-Number değişimi (QW-404.15): İlave metal sınıfının değişmesi.
GTAW/PAW'da ilave metalin eklenmesi veya çıkarılması (QW-404.14): Telsiz (autogenous) yeterlilik alan kaynakçı, telli kaynağa yetkilenmez.
Sarf ek parçası (consumable insert) eklenmesi veya çıkarılması (QW-404.22): GTAW ve PAW kök kaynağında WPQ formuna (QW-484A) rutin olarak işlenen kalemdir.
İlave metal ürün formu değişimi (QW-404.23): Dolu tel ↔ metal özlü tel ↔ özlü (flux-cored) tel geçişi esas değişkendir.
Biriktirilen kaynak metali kalınlığı (QW-404.30): Yeterlilik aralığının aşılması.
Pozisyon değişimi (QW-405.1): Yetkili olunan pozisyon setine yeni pozisyon eklenmesi.
Düşey ilerleme yönü (QW-405.3): Düşey kaynakta yukarı (uphill) ↔ aşağı (downhill) geçişi. Sıkça yapılan bir atıf hatasına dikkat: bu değişken QW-410.15 değildir; QW-410.15 tümüyle farklı bir teknik kalemdir ve kaynakçı ilerleme yönüyle ilgisi yoktur.
Kök koruma (inert backing) gazının kaldırılması (QW-408.8): Kod metni tek yönlüdür — değişken gazın atlanması/kaldırılması (omission) üzerinedir. Kök gazı olmadan alınan yeterlilik her iki hâli de kapsar; tersi geçerli değildir. Bu kalem GTAW ve PAW için verilir; GMAW'da uygulanıp uygulanmadığını kullandığınız baskının QW-355 listesinden teyit edin. Boru kök kaynağında sık sorun çıkarır.
GMAW'da metal transfer modu değişimi (QW-409.2): Kısa devre (short-arc) ile sprey/globüler/darbeli arasındaki geçiş esas değişkendir.
Akım tipi ve kutupluluk değişimi (QW-409.4): İlgili yöntemlerde (ör. GTAW'da DCEN ↔ AC) kaynakçı esas değişkeni olarak kaydedilir.

Bu değişkenlerin her biri WPQ üzerindeki "yeterlilik aralığı" (Range Qualified) sütununda kaydedilir; inspektörün ilk bakacağı yer burasıdır.

4. P-No, F-No, kalınlık ve çap aralığı

P-Number, esas metalleri kaynak edilebilirlik ve bileşim benzerliğine göre gruplayan sistemdir (karbon çelikleri P-No 1; düşük alaşımlılar P-No 3, 4 ve 5; östenitik paslanmazlar P-No 8). Kaynakçı için P-No ikamesi cömerttir; çünkü performans deneyi metalurjiyi değil el becerisini ölçer. Yine de ikame QW-423 tablosunun sınırları içinde kalır, körlemesine genişletilemez.

F-Number, ilave metalleri kullanım tekniğine göre gruplar (QW-432). Kapsama ilişkisi "zor → kolay" sezgisine değil, QW-433 tablosunun satırlarına ve altlık durumuna dayanır. İki satırı sayısal olarak açalım:

F-No 4 ile yeterlilik (bazik, düşük hidrojen — E7018): F-No 1, 2, 3 ve 4'ü kapsar. Deney parçası altlıklı çekildiyse bu kapsam altlıklı uygulamayla sınırlıdır; altlıksız köke yetki vermez.
F-No 3 ile yeterlilik (selülozik — E6010): F-No 1, 2 ve 3'ü kapsar. Görünüşte daha dar bir satırdır; ancak sınav altlıksız (açık kök) çekildiğinde bu satır hem altlıklı hem altlıksız uygulamayı kapsar. Sahada açık kök E6010 sınavının gerçek değeri buradan gelir: dar F-No satırına karşılık altlık kısıtından kurtulmuş bir yetki.

Kısacası F-No kapsamı tek bir genellemeye indirgenemez; tablo satır satır, altlık durumuyla birlikte okunmalıdır. Kullandığınız baskının QW-433 satırlarını birebir doğrulayın.

Kalınlık aralığı, deney parçası üzerinde biriktirilen kaynak metali kalınlığı "t" üzerinden belirlenir (QW-452.1(b)). Genel çerçeve:

Biriktirilen kalınlık 13 mm'nin (½ inç) altında ise yeterlilik üst sınırı 2t olur. QW-452.1(b) yalnızca "Thickness of Weld Metal Qualified, Max." sütununu içerir; kaynakçı için biriktirilen kaynak metali bakımından alt sınır tanımlı değildir — yetki ince kesitlere kadar iner, sınırlayıcı olan uygulanacak WPS'in kalınlık aralığıdır. (Alt sınır mantığı prosedür tarafındaki QW-451 tablolarına aittir.)
Biriktirilen kalınlık 13 mm ve üzeri ve en az üç tabaka (layer) ile yapılmışsa, yeterlilik üst sınırı "kaynak edilecek maksimum kalınlık" olur (pratikte sınırsız). Paso (pass) ile tabaka (layer) aynı şey değildir; çok pasolu tek tabaka bu koşulu sağlamaz.

Her hâlde bu üst sınır, uygulanacak WPS'in kalınlık aralığıyla da sınırlıdır.

Boru çapı (QW-452.3) tersine çalışır: kısıt alt sınırdadır, üst sınır sınırsızdır. Tablonun üç satırı şöyledir:

Deney parçası dış çapı (OD)	Yetkilenilen çap aralığı
25 mm (1 inç) altı	Kaynak edilen çaptan başlar, üstte sınırsızdır
25 mm (1 inç) ilâ 73 mm (2⅞ inç)	25 mm ve üzeri tüm çaplar
73 mm (2⅞ inç) ve üzeri	73 mm ve üzeri tüm çaplar

Yani 25–73 mm OD aralığında yeterlilik alan kaynakçı 25 mm ve üzerindeki tüm çaplara yetkilidir; 73 mm ve üzeri bir deney parçasıyla yeterlilik alan ise 73 mm altındaki çapları kapsamaz. Küçük çaplı proses borulamasında en sık gözden kaçan ayrıntı budur.

5. Kabul kriterleri: görsel, bükme ve hacimsel muayene

WPQ deney parçasının kabulü iki aşamalıdır.

Önce görsel muayene yapılır (QW-302.4; değerlendirme QW-194'e göre). Plakada deney parçasının kaynak boyunca tamamı (atılacak (discard) uç bölgeler hariç), boruda ise kaynağın iç ve dış tam çevresi muayene edilir. QW-194'ün lafzı iki unsurludur: tam nüfuziyet ve tam füzyon. "Çatlaksızlık" QW-194'ün sayılan kriteri değildir; Section IX görsel muayenede çatlak, yetersiz dolgu (underfill), yanma oluğu (undercut) ve gözenek için sayısal kabul kriteri vermez — bu, sahada bilinen ve tartışılan bir boşluktur. Çatlak, bükme ve hacimsel muayene aşamalarının kabulünde reddedilir; ek görsel kriter isteniyorsa yapım kodundan veya sözleşmeden alınmalıdır. Görsel geçilmeden diğer deneylere geçilmez.

Ardından iki alternatiften biri uygulanır:

Mekanik bükme deneyi (guided bend): Alın kaynaklı deney parçasından çıkarılan deney numuneleri yüz/kök ya da yan bükmeye tabi tutulur. Numune sayısı ve tipi QW-452.1(a) ve QW-462'den okunur: tipik plaka ve boru alın deney parçasında 2 numune, 5G ve 6G boru deney parçalarında 4 numune gerekir; numune tipi kalınlığa bağlıdır — yaklaşık 10 mm (⅜ inç) ve üzeri kesitlerde yan bükme, altında yüz + kök bükme. Kabul sınırı sayısaldır: bükme sonrası dışbükey yüzeyde herhangi bir yönde ölçülen 3 mm'yi (⅛ inç) aşan açık süreksizlik bulunmamalıdır (QW-163). Numune köşelerinde oluşan açık süreksizlikler ise, füzyon eksikliği, cüruf kalıntısı ya da başka bir iç süreksizlikten ileri geldiğine dair kesin kanıt bulunmadıkça değerlendirmeye alınmaz. Dikkat: ASME'de köşe için sayısal bir tolerans yoktur; sıkça ASME'ye atfedilen 6 mm (¼ inç) köşe yırtığı toleransı AWS D1.1'e özgüdür. Bu yazının başında uyardığımız "D1.1 refleksiyle hüküm vermeyin" kuralı burada da geçerlidir.
Hacimsel muayene (RT; koşullu olarak UT): Section IX, alın kaynaklı performans deney parçaları için bükme yerine hacimsel muayeneyi alternatif olarak kabul eder (kaynakçı için QW-304, kaynak operatörü için QW-305; UT için QW-191). Hacimsel muayene, biriktirilen metaldeki kusurları (gözenek, cüruf, füzyon eksikliği) deney parçası tahrip edilmeden ortaya koyar. Yöntem kısıtı kritiktir: hacimsel yol yalnızca SMAW, SAW, GTAW, PAW ve GMAW (ve bunların birleşimleri) ile yapılan alın kaynaklarında açıktır. FCAW bu listede yoktur — FCAW ile hacimsel yeterlilik alınamaz, bükme deneyi zorunludur. Sahada en yaygın yöntemlerden biri olduğu için bu eksiklik doğrudan uygunsuz WPQ üretir. Değerlendirilecek asgari uzunluk (QW-302.2) plaka deney parçasında 150 mm (6 inç) kaynak, boru deney parçasında kaynağın tüm çevresidir. UT alternatifi kullanılacaksa QW-191'in uygulanabilirlik koşulları kullanılan baskıdan doğrulanmalıdır.

Deney parçası yerine ilk üretim kaynağı: Bu imkân operatöre özgü değildir. QW-304 uyarınca kaynakçı da, ayrı bir deney parçası kaynak etmek yerine ilk üretim kaynağının hacimsel muayenesiyle yeterlilik alabilir. Ölçüler QW-302.2'den gelir: plakada en az 150 mm (6 inç); boruda ilgili kaynağın tüm çevresi; 5G, 6G veya özel pozisyonlarda üretim kaynağının tüm çevresi muayene edilir.

Hacimsel alternatifin iki kritik kısıtı vardır:

Kısa devre transfer modunda radyografi ile yeterlilik alınamaz (QW-304). Kısıt, GMAW ve FCAW'ın kısa devre (short-circuiting) modunu kapsar ve kod metninde açıkça radyografiye bağlanmıştır. Bu modun tipik kusuru olan soğuk bindirme/füzyon eksikliği radyografide güvenilir biçimde görülemez. Dolayısıyla bu modda bükme deneyi ya da QW-191 kapsamındaki UT ile yeterlilik alınır; UT yolu kapalı değildir. Sahada en sık rastlanan uygunsuzluklardan biridir.
Alüminyum (P-No 21–26), titanyum (P-No 51–53) ve zirkonyum (P-No 61–62) gruplarında hacimsel alternatif genel olarak kapalıdır. GTAW ile kaynak edilen deney parçaları için tanımlı istisna yalnızca P-No 21–26 ve P-No 51–53 içindir. P-No 61–62 (zirkonyum) için GTAW istisnası yoktur; bu grupta hacimsel yol tamamen kapalıdır. İstisnaya dayanacaksanız kullandığınız baskının QW-304/QW-305 metnini birebir doğrulayın.

Hacimsel muayene yalnızca alın kaynaklı deney parçaları içindir. İç köşe (fillet) yeterlilik sınavlarında kırma deneyi (fillet-weld break) ve makro kesit dağlaması kullanılır: kırma deneyi QW-181.2, makro dağlama kabulü QW-184, deney numunelerinin çıkarılması ise QW-462.4 uyarınca yürütülür (QW-180 serisi).

6. WPQ ile WPS ilişkisi

WPQ tek başına havada durmaz; her zaman bir WPS'e referansla çekilir ve üretimde de bir WPS'e bağlı uygulanır:

PQR, kaynak prosedürünün mekanik olarak geçerli olduğunu kanıtlar (deneyle desteklenen kayıt).
WPS, üretimde uygulanacak parametre penceresini tanımlar; PQR ile desteklenir.
WPQ, bir kaynakçının o WPS'i pratikte kusursuz uygulayabildiğini kanıtlar.

Üretimde bir kaynak dikişinin belgesel olarak geçerli olması için üçünün de uyumlu olması gerekir: geçerli bir WPS, onu destekleyen PQR ve o WPS kapsamında yetkili bir kaynakçının WPQ'su. Buna QW-300.2'den gelen dördüncü halka eklenir: WPQ'nun bu işvereni bağlıyor olması. İnspektör saha kontrolünde bu zinciri arar; halkalardan biri kopuksa kaynak belgesel olarak kabul edilemez, uygunsuzluk (NCR) açılır ve durum yeniden değerlendirilir.

7. Geçerlilik ve süreklilik: 6 ay kuralı

Section IX'da kaynakçı yetkinliğinin sabit bir "son kullanma tarihi" yoktur; onun yerine süreklilik (continuity) ilkesi işler. QW-322.1'e göre, bir kaynakçı ilgili kaynak yöntemini 6 ay veya daha uzun süre kullanmazsa o yöntem için yeterliliği geçerliliğini yitirir (sona erer). Kodun ifadesi "askıya alma" değil "expire"dır; yükümlülüğü hafifletmemek için doğru terimi kullanın. Pratik formül basittir: her 6 ayda en az bir kez o yöntemle kaynak yapmış olmak ve bunu kanıtlayabilmek. Süreklilik yönteme özgüdür ve işveren bazlıdır; kaynakçının hangi tarihte hangi yöntemle kaynak yaptığı izlenebilir olmalıdır.

Yenileme (QW-322.2) ise sanıldığından çok daha esnektir: süresi dolan yetki, o yöntemde plaka ya da boru fark etmeksizin, herhangi bir malzeme, kalınlık, çap ve herhangi bir pozisyonda tek bir deney parçası kaynak edilip QW-301/QW-302 uyarınca deneye tabi tutularak yenilenir. Başarılı deney, kaynakçının o yöntem için önceden sahip olduğu tüm malzeme, kalınlık, çap ve pozisyon aralıklarını geri kazandırır. Yani 6G yetkisini yeniden kazanmak için 6G deney parçasını tekrarlatmak gerekmez; bu, sahada gereksiz maliyet üreten yaygın bir yanlış uygulamadır.

Sürekliliğin yanında ikinci bir mekanizma daha vardır: işverenin kaynakçının becerisinden şüphe etmesi için belirli bir sebep doğarsa (üretimde tekrarlayan kusurlar gibi), yeterlilik o yöntem için iptal edilip yeniden yeterlilik sınavı istenebilir. Süreklilik zamanla, iptal performansla ilgilidir.

ISO ile karıştırmayın: ASME'de belgenin son kullanma tarihi yokken, EN ISO 9606-1 belirli bir geçerlilik süresi ve periyodik teyit rejimi öngörür; iki sistemin geçerlilik mantığı aynı değildir. ISO tarafında çalışıyorsanız süre ve teyit koşullarını yürürlükteki baskıdan doğrulayın; bu yazıdaki kurallar ASME içindir.

8. Kaynakçı mı, kaynak operatörü mü?

Section IX iki ayrı rolün yeterliliğini ayrı kurallarla düzenler:

Kaynakçı (welder): Kaynak donanımını elle veya yarı otomatik olarak yönlendiren kişi. El becerisi belirleyici olduğu için pozisyon, düşey ilerleme yönü, F-No gibi manuel değişkenler esas değişkendir (QW-350 serisi; yöntem tabloları QW-352–QW-357).
Kaynak operatörü (welding operator): Otomatik veya makine kaynağını kuran ve yöneten kişi (orbital GTAW, mekanize SAW vb.). Esas değişkenler QW-360 serisinde ayrıca tanımlanır ve makine kaynağı (QW-361.1) ile otomatik kaynak (QW-361.2) için ayrışır. Tipik kalemler: kaynak yöntemi değişimi, otomatik ile makine kaynağı arasındaki geçiş, doğrudan görsel kontrolden uzaktan görsel kontrole geçiş, GTAW'da otomatik ark voltaj kontrolünün eklenmesi/kaldırılması, otomatik ek izleme (joint tracking) sisteminin eklenmesi/kaldırılması, sarf ek parçasının (consumable insert) eklenmesi/çıkarılması ve taraf başına tek pasodan çok pasoya geçiş. Pozisyon konusunda yaygın bir yanlış vardır: pozisyon(lar)ın eklenmesi/çıkarılması makine kaynağında (QW-361.1) esas değişkendir; yalnızca otomatik kaynakta (QW-361.2) listede yer almaz.

Operatör için QW-305, deney parçası yerine üretim kaynağının ilk 1 m'sinin (3 ft) hacimsel muayenesiyle yeterlilik alınmasına izin verir. Bu bir operatör ayrıcalığı değildir; §5'te belirtildiği gibi kaynakçı için de QW-304 aynı yolu açar, yalnızca ölçüler farklıdır (plakada 150 mm; boruda tam çevre).

Pratik sonuç: elle GTAW kaynakçısı olarak yeterlilik almış bir kişi, aynı yöntemin orbital/mekanize hâlini kullanmak için ayrıca kaynak operatörü olarak yeterlilik almalıdır. İki belgeyi birbirinin yerine kullanmak, reddedilmesi gereken bir hatadır.

Saha notu

Sahada en çok karşılaşılan dört WPQ hatası şunlardır:

Pozisyon yetkisinin abartılması. Plakada 3G + 4G ile yeterlilik alan bir kaynakçının "tüm pozisyonlara" yetkili sayılması — bu AWS D1.1 refleksidir, ASME'de yatay (2G) kapsam dışıdır; aynı şekilde 5G tek başına yatayı vermez, 2G + 5G gerekir. Tersi yönde de dikkat: 6G boru yetkisi plakayı kapsar ama plaka yetkisi boruda yalnızca 610 mm (24 inç) OD üzeri için geçerlidir. Ayrıca en geniş pozisyon yetkisi bile düşey ilerleme yönüyle sınırlıdır (QW-405.3).
Kök altlığı (backing) meselesi. Altlıklı deney parçasıyla yeterlilik almış bir kaynakçı, altlıksız tek taraflı kök kaynağına yetkili değildir (QW-402.4); çift taraflı kaynak da "altlıklı" sayılır. WPQ'nun "Range Qualified" sütununda bu açıkça görünmelidir.
Süreklilik kaydının tutulmaması. Belge fiziken elde olsa bile, kaynakçı o yöntemle son 6 ay içinde kaynak yaptığını gösteremezse yetki sona ermiştir. Belge tarihinden çok, sürekliliğin kanıtlanabilir kaydını isteyin; imzalı, tarihli, yönteme özgü bir izleme çizelgesi altın standarttır.
Başka işverenin WPQ'suyla kaynak yaptırmak. Yeterlilik işverene özgüdür (QW-300.2). Section IX bu devri düzenleyen bir hüküm içermez; devir imkânı yalnızca atıf yapılan yapım kodundan doğar (ASME B31.3 para. 328.2.2 / ASME B31.1 para. 127.5) ve Yetkili İnspektörün özel onayıyla, aynı ya da eşdeğer prosedürle, borulama işleriyle sınırlıdır.

İnspektör olarak sıralamayı şöyle kurun: önce belgenin sahibi olan işveren, sonra süreklilik kaydı, sonra Range Qualified sütunu, en sonda pozisyon ve kalınlık aritmetiği.

İlgili standartlar

ASME BPVC Section IX (2025) — Welding, Brazing, and Fusing Qualifications (performans yeterliliği QW-300 serisi).
ASME B31.3 / ASME B31.1 — Proses ve güç borulaması kodları (WPQ devrine ilişkin 328.2.2 ve 127.5 hükümleri).
EN ISO 9606-1 — Çeliklerin kaynakçı yeterlilik sınavı (ASME WPQ'nun Avrupa muadili; geçerlilik ve teyit rejimi ASME'den farklıdır).
EN ISO 14732 — Kaynak operatörleri ve makine ayarcılarının yeterliliği.
EN ISO 15614-1 / EN ISO 15609-1 — Kaynak prosedürü vasıflandırması ve WPS.
EN ISO 5817 — Ergitme kaynağı dikişlerinde kusur kabul seviyeleri.
EN ISO 6520-1 — Kaynak kusurlarının sınıflandırılması ve terminolojisi.
EN ISO 2553 / AWS A2.4 — Kaynak sembolleri.
AWS D1.1 — Yapısal çelik kaynak kodu (kendi kaynakçı yeterlilik hükümleriyle; pozisyon kapsamları ve bükme köşe toleransı ASME'den farklıdır).

Sahada yanınızda olsun: Bu yazıdaki kaynak standartlarını, prosedür mantığını ve saha kontrol adımlarını internet olmadan cebinizde tutmak için, ücretsiz ve tamamen çevrimdışı Doawise Welding Eng Guide uygulamasına göz atabilirsiniz.

DoaWise olarak kaynak mühendisliği ve muayene hizmetlerini ASME Section IX, EN ISO 15614 ve EN ISO 9606 gibi uluslararası standartlara göre yürütüyoruz; WPS/PQR geliştirmeden kaynakçı yeterliliğine ve saha kontrolüne kadar her adımı kaydedilebilir, denetlenebilir sonuçlar üretecek şekilde belgeliyoruz. Sertifikasyon zincirini baştan sona doğru kurmak, hem güvenli imalatın hem de sorunsuz üçüncü taraf denetiminin temelidir.