EN ISO 9606-1 ile Kaynakçı Yeterliliği

Bir kaynak prosedürü (WPS) ne kadar iyi hazırlanmış olursa olsun, o dikişi bizzat çekecek kişi yeterli değilse, kâğıt üstündeki güvence sahada karşılığını bulmaz. Kaynakçı yeterliliği tam bu boşluğu kapatır: prosedürün "yapılabilir" olduğunu WPQR (EN ISO 15614-1) — ASME dilindeki karşılığıyla PQR — kanıtlar, kaynakçının "yapabildiğini" ise yeterlilik sınavı kanıtlar. Avrupa ve uluslararası projelerin büyük çoğunluğunda bu kanıtın adı EN ISO 9606'dır.

Bu yazı EN ISO 9606-1:2017 (ISO 9606-1:2012, Cor 1:2012 ve Cor 2:2013 dâhil) baskısına dayanır. 2017 EN baskısı, EN ISO 9606-1:2013'ün yerini almıştır; ISO metnini teknik olarak değiştirmez, madde ve tablo numaraları aynıdır. Değişen tek şey Avrupa uyum ekleridir: Ek ZA, 2013 baskısında 97/23/AT Direktifi'ne atıf yaparken 2017 baskısında Basınçlı Ekipmanlar Yönetmeliği (2014/68/AB) ile ilişkiyi kurar ve standart, bu yönetmelik altında 1 Mart 2018'den itibaren Avrupa Birliği Resmî Gazetesi'nde (OJEU) atıf almıştır; 2014/29/AB (basit basınçlı kaplar) için de Ek ZB eklenmiştir. ISO, 9606-1…-5 bölümlerini tek bir standartta birleştiren bir revizyon yürütmektedir: belge ISO/DIS 9606.2 aşamasındadır (DIS oylaması 2026 ortasında açılmıştır) ve yayımlandığında ISO 9606-1:2012, -2:2004, -3:1999, -4:1999 ve -5:2000'in yerini alacaktır; bu yazının hazırlandığı tarihte birleşik metin henüz yayımlanmamıştır, güncel durumu ulusal standart kuruluşunuzdan teyit ediniz.

1. EN ISO 9606-1'in yeri ve amacı

EN ISO 9606, elle veya kısmen mekanize ergitme kaynağı yapan kaynakçıların becerisine yeterlilik veren standart ailesidir. Bölüm 1 çelikleri kapsar; alüminyum için -2, bakır için -3, nikel için -4, titanyum ve zirkonyum için -5 bölümleri bulunur. Temel ayrım şudur: EN ISO 9606 kaynakçıya yeterlilik verir, yani elle beceri gerektiren manuel ve yarı mekanize prosesleri kapsar. Tam mekanize ve otomatik kaynakta operatör ve ayarcı yeterliliği için EN ISO 14732 devreye girer.

Burada altı çizilmesi gereken bir sınır var: kaynakçı sertifikası metalurjik hiçbir şeyi güvence altına almaz. Ön ısıtma, pasolar arası sıcaklık, ısı girdisi, kaynak sonrası ısıl işlem (PWHT) ve hidrojen kontrollü sarf yönetimi 9606-1'in kapsamı dışındadır; standart, madde 6.3'te pWPS'de öngörülen PWHT'nin deney parçasında imalatçının takdiriyle uygulanmayabileceğini açıkça söyler. Soğuk çatlak, sertlik, tokluk ve ITAB (İng. HAZ) kontrolü WPS/WPQR'ın işidir. Sahada "kaynakçı belgesi var" cümlesi ile "birleşim metalurjik olarak güvence altında" cümlesi karıştırıldığında, hatanın bedeli hidrotestte ödenir.

2. Deney parçası: levha mı, boru mu?

Yeterlilik sınavı, standartta tanımlı bir deney parçası üzerinde yapılır. Levhada en az 200 mm deney parçası uzunluğu istenir; muayene uzunluğu 150 mm'dir (asgari değil, sabit değerdir). Boru çevresi 150 mm'den küçükse muayene uzunluğunu tamamlamak için ek deney parçası gerekir; ancak toplam deney parçası sayısı en fazla üçtür — "üç ek parça" değil, toplamda üç.

Deney parçası, madde 6.3 uyarınca EN ISO 15609-1 veya EN ISO 15609-2'ye göre hazırlanmış bir pWPS veya WPS'ye göre kaynak edilir — bu bir tavsiye değil, standardın şartıdır. Aynı madde, köşe kaynağı deney parçasında boğaz kalınlığının pWPS/WPS'te tanımlanmış olmasını da şart koşar.

Levha ile boru arasındaki kapsam ilişkisi madde 5.3'te sayısal olarak tanımlıdır ve ezberle değil rakamla okunmalıdır:

D > 25 mm borudaki deney parçası levhaları kapsar.
Levhadaki deney parçası sabit borularda yalnızca D ≥ 500 mm'yi kapsar.
Levhadaki deney parçası döner borularda D ≥ 75 mm'yi, yalnızca PA, PB, PC ve PD pozisyonlarında kapsar.

Branşman birleşimleri (madde 5.4 c–d). Borudaki bir alın kaynağı deney parçası, açısı 60° ve üzerinde olan branşman birleşimlerini de kapsar. Branşmanda çap kapsamı branşmanın dış çapına göre hesaplanır. Yığılan kalınlık kapsamı ise birleşim tipine bağlıdır (Tablo 6 dipnot b ve Şekil 1): set-on'da branşmanın, set-in / set-through'da ana borunun veya gövdenin yığılan kalınlığı esas alınır. 60°'nin altındaki açılara sahip branşmanlar için ayrı ve özel bir deney parçası gerekir.

Alın–köşe ilişkisinde ise sahada en sık yapılan hata gizlidir. Madde 5.4 b) nettir: alın kaynağı köşe kaynağı için yeterlilik vermez, tersi de geçerli değildir. EN 287-1 döneminden kalma "alın çekildiyse köşe zaten kapsanır" alışkanlığı 9606-1 ile geçersizdir. Köşe kaynağı kapsamı için üç yol vardır:

Ayrı bir FW deney parçası.
Madde 5.4 b)'deki kombine BW+FW deney parçası: kalıcı altlıklı yarım-V (single bevel, K) ağız hazırlığı, en az 10 mm.
Madde 5.4 e)'deki ilave köşe kaynağı deney parçası — her proses, her ilave metal grubu ve her örtü/öz tipi için ayrı; en az 10 mm kalınlıkta (alın deney parçası daha inceyse onun kalınlığında), PB pozisyonunda tek tabakada (single layer) tamamlanır. Tabaka paso demek değildir: tek tabaka birden fazla paso içerebilir.

Bu ilave deney köşe kaynağında yalnızca PA ve PB pozisyonlarını verir ve sertifikaya ayrıca işlenir. Önemli bir istisna Tablo 12 dipnot b)'dedir: çok tabakalı (ml) alın kaynağıyla yeterlilik alan bir kaynakçı, 5.4 e) ilave köşe deneyini de yaptıysa köşe kaynağında hem tek hem çok tabakalı uygulama için yeterli sayılır.

Bir başka sık ret sebebi yine madde 6.3'tedir: deney parçasında kök ve kapak pasosunda en az birer durdur–yeniden başlat (stop/restart) bölgesi zorunludur ve işaretlenir; çok prosesli sınavda her proses için ayrı ayrı. Kapak pasosunda taşlamaya yalnızca bu bölgede ve inspektör izniyle müsaade edilir.

3. Esas değişkenler ve yeterlilik kapsamı

Madde 5.1'in tanımladığı sekiz esas değişken şunlardır: kaynak prosesi; ürün tipi (levha/boru); kaynak tipi (BW/FW); ilave metal grubu; ilave metal tipi; boyut (malzeme kalınlığı / yığılan kalınlık s ve boru dış çapı D); kaynak pozisyonu; kaynak detayları (mb/nb, gaz altlığı, curuf altlığı, sarf iç halka, ss/bs, sl/ml, sola/sağa kaynak).

Kaynak prosesi — EN ISO 4063 numaralarıyla: 111 örtülü elektrotla ark kaynağı (MMA), 131 inert gazlı masif tel, 135 aktif gazlı masif tel (MAG), 136 aktif gazlı curuf oluşturan özlü tel, 138 metal özlü tel, 141 TIG. Kural olarak her proses için ayrı yeterlilik alınır; ancak madde 5.2'nin istisnaları sahada doğrudan para ve zaman kazandırır: 135 ↔ 138 karşılıklı geçerlidir; 121 ↔ 125 karşılıklı geçerlidir; 141, 143 veya 145 ile yapılan sınav 141/142/143/145'i kapsar, ancak 142 yalnızca 142'yi kapsar; 131, 135 ve 138'de kısa devre (dip) transferde alınan yeterlilik diğer transfer modlarını kapsar, tersi geçerli değildir — bu istisna yalnızca bu üç prosesle sınırlıdır. Ayrıca 311 (oksi-asetilen) için madde 5.9 özel bir kural koyar: sola kaynak ↔ sağa kaynak değişimi yeni bir sınav gerektirir.
İlave metal grubu ve tipi — Kapsamı belirleyen budur. Tablo 2'ye göre gruplar: FM1 alaşımsız/ince taneli çelikler; FM2 yüksek mukavemetli çelikler; FM3 sürünme dayanımlı çelikler, Cr < %3,75; FM4 sürünme dayanımlı çelikler, %3,75 ≤ Cr ≤ %12; FM5 paslanmaz ve ısıya dayanıklı çelikler; FM6 nikel ve alaşımları. Sınır değerin hangi tarafa düştüğü kapsamı doğrudan etkiler: tam %3,75 Cr içeren bir sarf FM4'tedir.

Tablo 3'ün kapsam yönü tek taraflıdır ve ezberlenmeye değer:
- FM1 → FM1, FM2
- FM2 → FM1, FM2
- FM3 → FM1, FM2, FM3
- FM4 → FM1, FM2, FM3, FM4
- FM5 → yalnızca FM5
- FM6 → FM5, FM6
Metalurjik özet: ferritik tarafta yukarıdan aşağı kapsama vardır (FM4 sınavı FM1'i açar, tersi olmaz); paslanmaz/nikel tarafı ferritik tarafla hiçbir yönde kesişmez — paslanmaz sınavı karbon çeliğini kapsamaz; FM6 sınavı FM5'i açar ama FM5 sınavı nikel alaşımını açmaz.

İlave metal tipinde masif tel/çubuk (S) ile metal özlü (M) birbirini karşılıklı kapsar; bazik özlü tel (B), hem kendini hem de R, P, V, W, Y, Z özlerini kapsar; R/P/V/W/Y/Z yalnızca kendini kapsar; B ile S/M birbirini hiçbir yönde kapsamaz. 111 için Tablo 4 örtü tipini ayrı bir kapsam kuralına bağlar: bazik örtü (B: 15, 16, 18, 28, 45, 48) ile alınan sınav hem B'yi hem de A/RA/RB/RC/RR/R grubunu kapsar; rutil/asit grubu yalnızca kendini; selülozik (C: 10, 11) yalnızca C'yi kapsar ve C ile alınan sınav diğerlerini açmaz. Hidrojen kontrolü 9606-1'in konusu değildir, ama bu kapsam kuralı pratikte düşük hidrojenli sarfla çalışan bir kaynakçının selülozik köke geçişini kısıtlar. Altlıksız kök (ss, nb) için sınavda kullanılan örtü ya da öz tipi, üretimde de aynı olmalıdır — bu şart yalnızca özlü tel için değil, örtülü elektrot için de geçerlidir.

Madde 5.6'nın ilk cümlesi çoğu zaman atlanır: ilave metalle kaynak, ilave metalsiz (nm) kaynağı kapsar; tersi geçerli değildir. Aynı maddenin notu ise önemli bir istisna kurar: 142 ve 311 gibi ilave metalsiz proseslerde kapsamı, sınavda kullanılan ISO/TR 15608 ana malzeme grubu belirler — otojen kaynakta ana malzeme grubu esas değişken gibi davranır ve tanımlama dizgisinde ilave metal grubunun yerini alır (madde 11 b) 4).
Boyut — Alın kaynağında kapsamı belirleyen ana malzeme kalınlığı t değil, yığılan kaynak metali kalınlığı s'tir (madde 5.7, Tablo 6): s < 3 → s'den 3'e veya s'den 2s'ye, hangisi büyükse; 3 ≤ s < 12 → 3'ten 2s'ye; s ≥ 12 → 3 mm ve üzeri, üst sınırsız (bu hâlde deney parçası en az üç tabakada kaynak edilmelidir; tabaka sayısı, tekrar tavlama/temperleme etkisi nedeniyle paso sayısından farklı bir gerekliliktir). 311 için Tablo 6 dipnotları ayrı bir kapsam verir: s < 3 → s'den 1,5s'ye; 3 ≤ s < 12 → 3'ten 1,5s'ye.

Çok prosesli birleşimde her proses için ayrı s hesaplanır; ayrıca Tablo 1 uyarınca toplam s = s₁ + s₂ için de bir kapsam doğar. Altlıklı/altlıksız kombinasyonda ise kök bölgesi yalnızca kökü çeken prosesin kapsamındadır.

Köşe kaynağında Tablo 8 ana malzeme kalınlığını kullanır: t < 3 → t'den 2t'ye ya da 3'e, hangisi büyükse; t ≥ 3 → 3 mm ve üzeri. Boru çapında Tablo 7: D ≤ 25 → D'den 2D'ye; D > 25 → 0,5D (en az 25 mm) ve üzeri, üst sınırsız. Yani Ø 60 mm'de çekilen bir sınav Ø 30 mm ve üzerini açar; çap kapsamı yalnızca yukarı değil, aşağı da genişler.
Kaynak tipi ve detayı — Alın (BW) / köşe (FW); altlıklı (mb) veya altlıksız (nb) kök; tek taraflı / çift taraflı kaynak. Gaz altlığı, curuf altlığı ve sarf iç halka birer kaynak detayı olarak esas değişkendir; bunları koruyucu gazla karıştırmayın. Tablo 11'in yönü de nettir: altlıksız (ss nb) alınan sınav mb, bs, gb ve fb'yi kapsar, ancak sarf iç halkayı (ci) kapsamaz; mb ile alınan sınav nb'yi kapsamaz. Kök koruması ve kök oksidasyonu açısından sahada en çok işe yarayan kural budur.
Kaynak pozisyonu — EN ISO 6947'ye göre başlıca pozisyonlar levhada PA, PB, PC, PD, PE, PF, PG; boruda PA, PB, PC, PD, PH, PJ ve H-L045 / J-L045'tir. Tablo 9 ve 10'da PF ile PG levha satırlarına, PH ile PJ boru satırlarına aittir; bu ayrım karıştırıldığında kapsam yanlış okunur.

Esas olmayan değişkenler (madde 10): akım tipi ve kutuplama, ana malzeme grubu/alt grubu ve koruyucu gaz. Üçü de sertifikaya kaydedilir, ancak kapsamı daraltmaz — tek istisna yukarıda anılan 142 ve 311'dir; ilave metal bulunmadığından kapsamı sınavda kullanılan ISO/TR 15608 ana malzeme grubu belirler. Ana malzemenin CEN ISO/TR 15608 grup 1–11 arasından uygun bir malzeme olarak seçilmesi madde 5.5.1'de tavsiye edilir (standardın kipi "should"tur, mutlak bir yasak değildir); kullanılan grup ve alt grup her hâlde sertifikaya kaydedilir (madde 5.1).

Kısa bir hatırlatma olarak ISO/TR 15608 grupları: 1 alaşımsız C-Mn çelikleri; 2 ince taneli normalize/TMCP çelikler; 3 su verilmiş-temperlenmiş yüksek mukavemetli çelikler; 4–5 düşük Cr-Mo sürünme dayanımlı çelikler; 6 yüksek Cr-Mo çelikleri; 7 ferritik/martensitik paslanmaz çelikler; 8 östenitik paslanmaz çelikler; 9 nikelli düşük sıcaklık çelikleri; 10 dubleks paslanmaz çelikler; 11 yüksek karbonlu çelikler. Dökme demirler ve demir dışı gruplar 9606-1'in dışındadır; onlar için -2/-3/-4/-5 bölümlerine gidilir.

Kaynakçı sınavının ASME BPVC Bölüm IX'a kıyasla malzemeye daha az duyarlı olmasının gerekçesi budur: ölçülen şey metalurji değil, beceridir. Koruyucu gaz karışımının değişmesi kaynakçı belgesini geçersiz kılmaz; tanımlama (designation) dizgisine koruyucu gaz da kök koruma (backing) gazı da girmez.

4. Pozisyonun kapsam gücü

Sahadaki en verimli optimizasyon pozisyon üzerinden yapılır. Boruda H-L045 ile çekilen bir alın kaynağı sınavı Tablo 9'a göre PA, PC, PE ve PF'yi kapsar; PG'yi kapsamaz. J-L045 ise PA, PC, PE ve PG'yi kapsar. Madde 5.8 iki pratik kural daha verir: aynı çapta biri PH biri PC kaynak edilen iki boru, yukarı yönde H-L045 kapsamına eşdeğerdir; aynı çapta biri PJ biri PC kaynak edilen iki boru ise aşağı yönde J-L045 kapsamına eşdeğerdir. Ayrıca D ≥ 150 mm borularda tek deney parçasında iki pozisyon kaynak edilerek (çevrenin 2/3'ü PH veya PJ, 1/3'ü PC) o kaynak yönü için tüm pozisyonlar kapsanabilir. "En zor pozisyonla tek kapsayıcı sınav" tavsiyesinin somut karşılığı budur. Yine de kapsam tabloları satır satır okunmalıdır; her zor pozisyon her kolay pozisyonu otomatik kapsamaz.

5. Muayene: görsel her zaman, sonrası tabloya bağlı

Görsel muayene (EN ISO 17637) her durumda ve her deney parçasında zorunludur. Kabul kriteri madde 7'ye göre EN ISO 5817 Seviye B'dir; ancak beş kusur tipi için Seviye C uygulanır: kenar yeniği/undercut (501), aşırı kaynak metali (502), aşırı dışbükeylik (503), aşırı nüfuziyet (504) ve aşırı boğaz kalınlığı (5214). Undercut'ın Seviye C'ye tabi olduğu, sahada en çok tartışma yaratan ayrıntıdır.

Alın kaynağında hacimsel/mekanik muayene Tablo 13 ve dipnotlarına göre yürür:

Ya radyografik muayene (EN ISO 17636) ya bükme (EN ISO 5173) / kırma (EN ISO 9017) deneyi uygulanır.
131, 135, 138 ve 311 proseslerinde RT seçilse bile ilave bükme veya kırma deneyi zorunludur. Gerekçe proseslere göre ayrışır: 131/135/138'de karakteristik yan duvar birleşme noksanlığının radyografiyle güvenilir biçimde yakalanamaması, 311'de ise prosesin kendine özgü kusur davranışıdır.
UT (EN ISO 17640) RT'nin yerine ancak ferritik çeliklerde ve t ≥ 8 mm için kullanılabilir; bu hâlde yukarıdaki ilave bükme/kırma deneyi aranmaz.
D ≤ 25 mm borularda bükme/kırma yerine tüm parçanın çentikli çekme deneyi kullanılabilir.

Köşe kaynağı ve branşman birleşimlerinde görsel muayene zorunlu, RT zorunlu değildir; bükme deneyi uygulanamaz, kırma deneyi zorunludur. Kırma deneyi, en az iki makro kesit alınmak ve bunlardan en az biri durdur/yeniden başlat bölgesinden olmak kaydıyla makro muayeneyle (EN ISO 17639) değiştirilebilir (Tablo 13 dipnot e, madde 6.5.3); borularda köşe kaynağı kırma deneyi RT ile değiştirilebilir.

Bükme deney numunelerinde kabul kriteri sayısaldır: hiçbir yönde 3 mm ve üzeri (≥ 3 mm) ayrık süreksizlik bulunmayacak; 1 mm'yi aşan fakat 3 mm'nin altında kalan süreksizliklerin toplamı bir deney numunesinde 10 mm'yi geçmeyecektir. Standart bir de istisna tanır: deney numunesinin kenarlarında deney sırasında oluşan çatlaklar, nedeni nüfuziyet noksanlığı, curuf ya da başka bir süreksizlik değilse değerlendirmede dikkate alınmaz.

Yöntem seçiminin mantığı da buradan çıkar: RT gözeneği, curufu ve kök nüfuziyet kusurlarını iyi yakalar; yan duvar birleşme noksanlığında (401) ve ışın yönüne dik çatlaklarda zayıftır. Bükme ve kırma deneyi ise bu kusurları mekanik olarak açığa çıkarır. Son olarak madde 8: başarısız olan kaynakçıya, ek eğitim almaksızın sınavı bir kez tekrarlama fırsatı verilebilir — bu otomatik bir hak değil, tanınabilecek bir imkândır.

6. Geçerlilik: altı aylık teyit ve üç yeniden geçerlilik yolu

EN ISO 9606-1'in en karakteristik ve en çok yanlış uygulanan bölümü budur.

Madde 9.1 — Başlangıç ve süre. Yeterlilik, deney parçasının kaynak edildiği tarihte başlar. Sertifika her altı ayda bir teyit edilmezse geçersiz olur. Madde 9.3'teki a), b) veya c) seçeneklerinden hangisinin uygulanacağı, sertifika düzenlenirken belgenin üzerine yazılmalıdır. Denetimde en sık düşülen tuzak budur.

Madde 9.2 — Altı aylık teyit. Teyidi, kaynak faaliyetlerinden sorumlu kişi (EN ISO 14731 kapsamındaki kaynak koordinatörü) veya sınav gözetmeni/sınav kuruluşu yapar. Kaynakçının kapsam içinde çalıştığını doğrular ve geçerliliği altı ay daha uzatır.

Madde 9.3 — Yeniden geçerlilik (revalidasyon). Bu işlem yalnızca sınav gözetmeni veya sınav kuruluşu tarafından yapılabilir; kaynak koordinatörünün imzası tek başına yetmez. Üç yol vardır:

a) Üç yılda bir yeniden sınav.
b) İki yılda bir üretim kaynağı kayıtlarıyla revalidasyon: geçerlilik süresinin son altı ayında yapılmış iki üretim kaynağı RT veya UT ya da tahribatlı deneyle muayene edilip kayda alınır; kabul kriterleri madde 7'ye göredir ve deney, kalınlık ile dış çap dışında orijinal sınav koşullarını tekrar etmelidir. Yeterliliği iki yıl uzatır.
c) Süresiz geçerlilik: kaynakçı yeterliliğini aldığı aynı imalatçıda çalışıyorsa, imalatçının kalite programı EN ISO 3834-2 veya -3'e göre doğrulanmışsa ve kabul edilebilir kalitede üretim kaynakları belgeleniyorsa (pozisyon, BW/FW ve mb/nb koşulları teyit edilerek), sertifika 9.2 teyitleri sürdüğü sürece süresiz geçerlidir.

Basınçlı ekipmanda kritik kısıt: EN ISO 9606-1:2017 Ek ZA, c) seçeneğinin Kategori II, III ve IV basınçlı ekipmanda kullanılmasına izin vermez; bu kategorilerde sınav gözetmeni/sınav kuruluşunun yetkin bir üçüncü taraf (onaylanmış kuruluş veya tanınmış üçüncü taraf kuruluş) olması gerekir. Ulusal önsözlerin pratik tavsiyesi de bu yöndedir: PED kapsamındaki işlerde a) veya b) seçeneği tercih edilmelidir. Süresiz geçerliliği bu kategorilerde uygulamak, projede doğrudan uygunsuzluk üretir.

Bir ayrım daha kritiktir: altı aylık teyit imzası yoksa belge madde 9.1 gereği kendiliğinden geçersizdir — bu bir askıya alma değildir. İptal (madde 9.4) ise kaynakçının kabiliyetinden şüphe duyulduğunda uygulanır ve yalnızca şüphe duyulan yeterlilikleri kapsar; diğerleri geçerli kalır.

7. ASME BPVC Bölüm IX ile felsefe farkı

Kapsam mantığı: ASME Bölüm IX, kaynakçı tarafında ana malzemeyi QW-423 ikame tablosuyla ele alır; asıl esas değişkenler F-No. (QW-404.15; gruplama tablosu QW-432, alternatif/ikame F-No. tablosu QW-433), pozisyon (QW-405), kalınlık ve çap (QW-452 tabloları, QW-403), altlık (QW-402.4), kök koruması ve transfer modudur. P-No. grubu prosedür tarafının kavramıdır. EN ISO 9606-1 ise ilave metal grubu ve tipi, kaynak detayı ve pozisyon konusunda daha ince ayarlıdır; ISO tarafında kapsam hesabı daha "granüler", ASME tarafında daha "toplayıcı"dır.
Süreklilik: ASME Bölüm IX'ta yeterlilik takvime bağlı değildir; kaynakçı o prosesi altı ayı aşan süre kullanmadığında yeterliliğin geçerliliği sona erer (expiration, QW-322.1) — askıya alınmaz — ve QW-322.2 uyarınca tek bir deney parçası (malzeme, kalınlık, çap ve pozisyon serbest) kaynak edilerek o prosese ait tüm önceki yeterlilikler yenilenebilir. ISO'da ise geçerlilik aktif bir kayıt ve teyit rejimine bağlıdır — ancak 9.3 c) ile ASME'nin mantığına belirgin biçimde yakınsar. "ISO'da belge süre dolunca ölür" genellemesi bu yüzden eksiktir.
Kabul kriterleri: ASME kendi kabul kriterlerini içerir; EN ISO 9606-1 ise EN ISO 5817 gibi harici bir kalite seviyesi standardına dayanır.

Aynı kaynakçı için her iki belge de gerekiyorsa, deney parçası iki standardın kapsam ve muayene gereğini aynı anda karşılayacak biçimde tasarlanmalı, geçerlilik takibi ise iki ayrı kural setiyle yürütülmelidir.

8. Belgelendirme ve gözetim

Madde 6.1 uyarınca deney parçasının kaynak edilmesi sınav gözetmeni veya sınav kuruluşu gözetiminde yapılmalıdır; sertifika da yalnızca gözetmenin/sınav kuruluşunun sorumluluğunda düzenlenir (madde 10). Bu bir sözleşme talebi değil, standart gereğidir.

Sertifikada bulunması gerekenler: kaynakçının kimliği, sınav standardı ve tarihi, proses, esas değişkenler ve karşılık gelen üretim aralıkları, muayene sonuçları, esas olmayan değişkenler olarak akım tipi/kutuplama, ana malzeme grubu/alt grubu ve koruyucu gaz, seçilen yeniden geçerlilik yöntemi ve teyit alanları. Ek B'deki iş bilgisi sınavı bilgilendiricidir; zorunlu değildir, tavsiye edilir — bazı ülkeler ulusal olarak zorunlu kılabilir. Yapılmışsa sonucu sertifikaya "Kabul edildi / Test edilmedi" olarak işlenir.

Tanımlama (designation) sırası madde 11'de sabittir; koruyucu gaz da kök koruma gazı da bu dizgiye girmez, otojen kaynakta ise ilave metal grubunun yerini ana malzeme grubu alır. Birden fazla deney parçası tek sertifikada birleştirilecekse, madde 5.7'de verilen boyut (kalınlık/çap) aralıkları hariç, parçalar arasında yalnızca kaynak tipi, pozisyon veya yığılan kalınlıktan biri farklı olabilir. Kaynak sembollerinin çizimde EN ISO 2553 (veya AWS A2.4) ile doğru gösterilmesi, yeterlilik–üretim eşleşmesini kolaylaştırır.

Saha notu

Bir boru hattı projesinde kaynakçıların tamamı levha üzerinde PF pozisyonunda yeterlilik almıştı ve belgeler ilk bakışta "tamam" görünüyordu. Ancak üretim, sabit borularda H-L045 pozisyonunda yapılacaktı. Madde 5.3 satır satır okununca gerçek çıktı: levha deney parçası sabit boruyu ancak D ≥ 500 mm için kapsıyordu, hat çapı ise bunun çok altındaydı; üstelik levhada çekilen PF, boruda H-L045'i hiçbir koşulda kapsamıyordu. Kaynakçıların bir kısmının boru üzerinde yeniden sınav çekmesi gerekti. Kaybedilen üç günün dersi netti: yeterlilik belgesini "geçti/kaldı" olarak değil, kapsam değişkenini değişken değişken okuyun.

İkinci ders teyitle ilgiliydi. Bir kaynakçının belgesi geçerli görünüyordu, ama altı aylık teyit imzası yoktu. İnspektör belgeyi "askıya almadı" — belge madde 9.1 gereği zaten geçersizdi; imza tarihi geçtiği anda kendiliğinden düşmüştü. Üçüncüsü ise en pahalıya mal olanıydı: sertifikaların hiçbirinde madde 9.3'ün a, b veya c seçeneklerinden hangisinin uygulanacağı yazmıyordu; bu yüzden hiçbiri revalidasyona uygun değildi. Üstelik iş Kategori III basınçlı ekipmandı; orada c) seçeneği zaten uygulanamazdı. Yeterlilik, imza atıldığı gün değil, üretim kaydıyla her gün yeniden kazanılır.

İlgili standartlar

EN ISO 9606-1:2017 (ISO 9606-1:2012 + Cor 1:2012 + Cor 2:2013) — Kaynakçıların yeterlilik sınavı, Bölüm 1: Çelikler (EN ISO 9606-1:2013'ün yerini almıştır; teknik içerik aynı, Ek ZA/ZB güncellenmiştir)
EN ISO 9606-2 / -3 / -4 / -5 — Alüminyum, bakır, nikel, titanyum/zirkonyum bölümleri (ISO/DIS 9606.2 ile birleştirme revizyonu devam ediyor)
EN ISO 14732 — Mekanize ve otomatik kaynakta operatör ve ayarcı yeterliliği
EN ISO 14731 — Kaynak koordinasyonu: görevler ve sorumluluklar
CEN ISO/TR 15608 — Metalik malzemelerin gruplandırma sistemi
EN ISO 6947 — Kaynak pozisyonlarının tanımı
EN ISO 4063 — Kaynak proseslerinin numaralandırılması
EN ISO 5817 — Çelik, nikel, titanyum ve alaşımlarında ergitme kaynağı kusur kalite seviyeleri (hüzme kaynağı hariç)
EN ISO 6520-1 — Kaynak kusurlarının sınıflandırılması
EN ISO 857-1 — Kaynak terim ve tanımları
EN ISO 3834 — Metalik malzemelerin ergitme kaynağı için kalite gerekleri
EN ISO 15609-1 / -2 ve EN ISO 15614 — Kaynak prosedürü şartnamesi ve prosedür vasıflandırması
EN ISO 17637 / 17636 / 17640 / 5173 / 9017 / 17639 — Görsel, radyografik, ultrasonik muayene; bükme, kırma ve makro deneyleri
EN ISO 2553 / AWS A2.4 — Kaynak sembolleri
ASME BPVC Bölüm IX — Kaynak, sert lehim ve plastik kaynağı (fusing) prosedür vasıflandırması / personel yeterliliği (karşılaştırma referansı)
Basınçlı Ekipmanlar Yönetmeliği (2014/68/AB) — EN ISO 9606-1:2017 Ek ZA ile ilişkilendirilen mevzuat

Sahada yanınızda olsun: Bu yazıdaki kaynak standartlarını, prosedür mantığını ve saha kontrol adımlarını internet olmadan cebinizde tutmak için, ücretsiz ve tamamen çevrimdışı Doawise Welding Eng Guide uygulamasına göz atabilirsiniz.

DoaWise olarak kaynak mühendisliği ve muayene hizmetlerini EN ISO 9606, EN ISO 15614 ve ASME BPVC Bölüm IX gibi uluslararası standartlara göre yürütüyoruz; kaynakçı yeterliliğinden prosedür vasıflandırmasına ve saha muayenesine kadar her adımı kayıt altına alarak, sonradan izlenebilir ve denetlenebilir sonuçlar üretiyoruz. Amacımız, kâğıt üzerindeki uygunluğu sahadaki gerçek kaliteyle buluşturmak ve her dikişin arkasında izlenebilir bir güvence zinciri bırakmaktır.