Kaynakta Kalite Yönetimi: EN ISO 3834

Kaynak, sonucunun büyük bölümü tahribatsız muayeneyle bile tam olarak doğrulanamayan "özel bir proses"tir; ISO 9001:2015 md. 8.5.1'in "çıktısı sonraki izleme veya ölçme ile doğrulanamayan prosesler" dediği ve geçerli kılınmasını istediği sınıfa girer. Bir cıvata sökülüp yeniden takılabilirken, kabul kriterini aşan bir kaynak dikişini üretim sonrası "onarmak" çoğu zaman malzemeyi ısıl olarak yeniden zorlamak, geometriyi bozmak ve maliyeti katlamak demektir. Bu yüzden kaynakta kalite, bitmiş ürünü muayene ederek değil, prosesi baştan sona kontrol altında tutarak sağlanır. İşte EN ISO 3834 serisi tam olarak bunu kurumsallaştırır: kaynaklı imalatta üreticinin uyması gereken kalite gereksinimlerini tanımlar. Bu yazıda 3834'ün mantığını, seviye seçimini, kaynak koordinasyon personelini, prosedür ve personel kayıtlarını, malzeme kontrolünü, muayene ve tahribatsız muayene personeli yeterliliğini, izlenebilirliği ve EN 1090 ile direktif bağlantısını saha diliyle ele alıyoruz.

Baskı notu: Metinde ve aşağıdaki listede verilen standart baskıları, bu yazının yayın tarihi itibarıyla geçerli olan baskılardır. Standartlar revize edildiğinden, uygulamada her zaman sözleşmede atıf yapılan ve yayımdaki güncel baskı teyit edilmelidir.

1. EN ISO 3834 neyi, neden düzenler?

EN ISO 3834 "Metalik malzemelerin ergitme kaynağı için kalite gereksinimleri" serisidir (seri 2021'de komple revize edilmiştir: EN ISO 3834-1…-5:2021). ISO 9001'in genel kalite yönetim sistemi çerçevesini kaynağa özgü, teknik gereksinimlere dönüştürür. ISO 9001 "prosesinizi kontrol edin" der; 3834 ise "kaynak prosesini şu unsurlarla kontrol edin" diyerek somutlaştırır: sözleşme ve tasarım gözden geçirme, ana ve sarf malzeme (ilave metal ve koruyucu gaz dâhil) kontrolü, onaylı kaynak prosedürleri, yeterlilik belgeli kaynakçılar, muayene planı, kalibrasyon ve izlenebilirlik.

Kritik nokta şudur: 3834 bir ürün standardı değildir; kabul kriteri de vermez. "Bu kaynak kabul edilebilir mi?" sorusunu EN ISO 5817 (kalite seviyeleri) yanıtlar; "hangi kalite unsurlarını kurmalıyım?" sorusunu 3834 yanıtlar. İkisi birbirini tamamlar. Bu ayrımı karıştırmak, sahada en sık görülen kavram hatalarından biridir. Bir inspektör olarak denetime gittiğinizde ilk yaptığınız iş de genellikle bu iki katmanı ayırmak olur: karşınızdaki bulgu bir kabul kriteri sapması mı (yani kabul sınırını aşan bir hata mı), yoksa kalite sisteminin kendisinde bir kopukluk mu?

Terim disiplinini burada kurmakta fayda var: süreksizlik tasarımlanan yapıdan her sapmadır ve nötr bir tanımdır; kusur tanımlanmış ve ölçülmüş bir süreksizliktir; hata ise kabul kriterini aşan, reddi ve düzeltmeyi gerektiren kusurdur. Bir raporda bu üç sözcüğü birbirinin yerine kullanmak, denetimde tartışma üreten en yaygın nedenlerden biridir.

2. Serinin yapısı: 3834-1'den 3834-6'ya

Seri birden çok bölümden oluşur ve her biri farklı bir işlevi görür:

EN ISO 3834-1:2021 — Uygun kalite gereksinimleri seviyesinin seçim kriterleri. Hangi seviyeyi seçeceğinize karar verirken başvurulan bölümdür.
EN ISO 3834-2:2021 — Kapsamlı kalite gereksinimleri (üçüncü baskı; 3834-2:2005'i iptal eder).
EN ISO 3834-3:2021 — Standart kalite gereksinimleri.
EN ISO 3834-4:2021 — Temel kalite gereksinimleri.
EN ISO 3834-5:2021 — 3834-2, -3 veya -4'e uygunluk için sağlanması gereken belgelerin (referans standartların) listesi.
EN ISO 3834-6 — Serinin uygulanmasına ilişkin kılavuz. Bu bölüm uzun süre ISO/TR 3834-6:2007, yani normatif olmayan bir teknik rapor olarak yayımlandı; 2024'te tam standarda dönüştürülerek ISO 3834-6:2024 hâlini aldı ve teknik rapor sürümünün yerini aldı. Sözleşmede hangi sürüme atıf yapıldığı teyit edilmelidir.

Uygulamada belgelendirme daima 3834-2, -3 veya -4'e göre yapılır. Yani bir üreticinin "3834 sertifikası" dediği şey aslında "3834-2'ye göre belgelendirilmiş" olmasıdır.

3. Seviye seçimi: 3834-2 mi, -3 mü, -4 mü?

Üç seviye arasındaki fark, gereksinimlerin kapsamı ve dokümantasyon derinliğidir — kalitenin "değeri" değil. Yani 3834-4'e göre üretilen bir kaynak, 3834-2'ye göre üretilenden daha "düşük kaliteli" olmak zorunda değildir; fark, kontrol unsurlarının ne kadarının zorunlu ve belgeli olduğudur.

Seviye seçiminde EN ISO 3834-1:2021'in gözettiği tipik ölçütler şunlardır:

Ürünün güvenlik kritikliği ve kırılma sonucu (basınçlı ekipman, taşıyıcı çelik yapı, kaldırma ekipmanı).
Kullanılan kaynak proseslerinin çeşitliliği ve zorluğu.
Ana malzemelerin kaynak edilebilirlik zorluğu ve çeşitliliği.
Çatlama, yaşlanma gibi imalat sonrası problem riskleri.

Pratik bir yönlendirme: Önemli yük taşıyan konstrüksiyonlar genellikle 3834-2 (kapsamlı) ister. Orta risk seviyesinde 3834-3 (standart) yeterli olabilir. Yalnızca basit, düşük riskli işlerde 3834-4 (temel) uygundur. Basınçlı ekipmanda ise dikkatli olmak gerekir: PED metni EN ISO 3834'e hiçbir atıf yapmaz; 3834-2 beklentisi bir direktif zorunluluğu değil, onaylanmış kuruluşların ve sektörün Kategori II ve üzeri için fiilen aradığı yapıdır.

Ürün standardı çoğu zaman seviyeyi zaten belirler; bu durumda seçim özgür değil, zorunludur. Çelik yapıda bu belirleyici, EN 1090-2:2018'in uygulama sınıfıdır (EXC). EXC'nin kendisi de keyfi seçilmez: EN 1090-2 Ek B, sınıfı sonuç sınıfı (CC), kullanım kategorisi (SC) ve üretim kategorisi (PC) kombinasyonundan türetir; tasarımda aksi belirtilmedikçe varsayılan EXC2'dir.

4. Kaynak koordinasyon personeli ve EN ISO 14731

Kaynak koordinasyonu 3834-2 ve 3834-3'ün kalbidir. Ancak bu, serinin tamamı için mutlak bir kural değildir: kaynak koordinasyon personeli ataması EN ISO 3834-2 ve 3834-3 için zorunludur; EN ISO 3834-4'te standart gereği aranmaz (sözleşme veya müşteri şartı ayrıca isteyebilir). Seviye seçiminin en doğrudan organizasyonel sonucu tam olarak budur.

EN ISO 14731:2019, kaynak koordinasyon personelinin görev ve sorumluluklarını tanımlar. Kaynaklı imalatın "teknik sorumlusu" bir insan olmalıdır — WPS'i onaylayan, ilave metali ve koruyucu gazı seçen, kaynakçı yeterliliğini yöneten, muayeneyi kurgulayan, uygunsuzluğu kapatan yetkili.

EN ISO 14731:2019, koordinasyon için üç teknik bilgi seviyesi tanımlar:

Kapsamlı (comprehensive) teknik bilgi.
Belirli (specific) teknik bilgi.
Temel (basic) teknik bilgi.

Standart bir diploma şart koşmaz; bilgi seviyesini tanımlar. Uygulamada bu seviyeler, yaygın kabul gören kanıt olarak IIW/EWF diplomalarıyla karşılanır:

IWE — Uluslararası Kaynak Mühendisi → kapsamlı teknik bilgi.
IWT — Uluslararası Kaynak Teknoloğu → belirli teknik bilgi.
IWS — Uluslararası Kaynak Uzmanı → temel teknik bilgi.

IWP (Uluslararası Kaynak Uygulayıcısı) bu şemada yer almaz: IWP, IIW/EWF eğitim merdiveninde uygulayıcı hattına ait bir diplomadır ve EN ISO 14731'in koordinasyon bilgi seviyelerine eşlenmez. Sahada yapılan yaygın hata, IWP'yi "dördüncü koordinasyon kademesi" gibi göstermektir.

Hangi bilgi seviyesinin gerekli olduğu; ürünün kritikliğine, malzeme grubuna, kalınlığa ve 3834 seviyesine bağlıdır. EN 1090-2:2018'de bu, tek başına EXC sınıfına değil, EXC sınıfı ile çelik kalite grubu ve malzeme kalınlığının birlikte okunduğu bir tabloya bağlıdır: örneğin EXC2/S355 kombinasyonunda "belirli" bilgi yeterli olabilirken, EXC3 ile birlikte yüksek mukavemetli çelik ve kalın kesitlerde "kapsamlı" (IWE düzeyi) bilgi istenir. Gerekli seviye, hafızadan değil standardın ilgili tablosundan okunmalıdır.

Önemli olan kişinin unvanı değil, atanmış, belgeli ve görev tanımı yazılı bir koordinatörün fiilen o işleri yapmasıdır. Denetimde en sık düşülen yer burasıdır: kâğıt üstünde bir IWE vardır ama WPS onayları, uygunsuzluk kararları ve muayene planı imzaları başkaları tarafından, koordinasyon zinciri kopuk şekilde atılmıştır.

5. Kaynak prosedürleri: WPS ve WPQR

EN ISO 3834-2 ve -3 kapsamında her üretim kaynağı, onaylanmış bir WPS (Kaynak Prosedürü Şartnamesi) ile yapılmalıdır. EN ISO 3834-4'te ise WPS ve prosedür vasıflandırması standart gereği zorunlu değildir — temel seviyede yalnızca kaynakçı/operatör yeterliliği her hâlükârda aranır. Bu ayrımı atlamak, 3834-4 kapsamındaki bir üreticiyi gereksiz maliyete veya yanlış bir denetim bulgusuna sürükler.

WPS'in içeriği ve formatı EN ISO 15609 serisine göre hazırlanır; ancak WPS'in geçerli olması için bir kanıta dayanması gerekir. Vasıflandırma yöntemlerinin şemsiye standardı EN ISO 15607:2019'dur. Bu kanıt genellikle prosedür vasıflandırma testidir: EN ISO 15614 serisine göre bir deneme kaynağı yapılır, deney parçasından alınan deney numuneleri tahribatlı ve tahribatsız muayenelerden geçirilir ve sonuçlar bir WPQR (Kaynak Prosedürü Vasıflandırma Kaydı) olarak belgelenir. ASME sisteminde bunun karşılığı PQR'dır; EN bağlamında yalnızca WPQR terimi kullanılmalıdır. Onaylı WPQR, WPS'in "geçerlilik senedidir".

EN ISO 15607:2019 toplam beş vasıflandırma yolu tanır:

Prosedür testi — EN ISO 15614 serisi. En yaygın ve en geniş kabul gören yol.
Denenmiş sarf malzemesine (ilave metale) dayalı vasıflandırma — EN ISO 15610.
Önceki kaynak deneyimine dayalı vasıflandırma — EN ISO 15611. (Türkçede sıkça "önceden kaynak deneyi" diye yanlış çevrilir; burada bir deney değil, geçmiş üretim deneyimi söz konusudur.)
Standart kaynak prosedürü — EN ISO 15612.
Üretim öncesi kaynak testi — EN ISO 15613.

Bu yolların hepsi yürürlüktedir; sorun "güncellik" değil, kabul görürlüktür. Hangi yolun kabul edildiğini uygulama standardı ve sözleşme belirler; EN 1090-2:2018 izin verilen vasıflandırma yöntemlerini uygulama sınıfına göre sınırlar (ilgili tablo standardın kendisinden doğrulanarak uygulanmalıdır) ve pratikte EN ISO 15610 ile 15611 yolları hem EN 1090-2 hem PED uygulamalarında genellikle kabul görmez.

EN ISO 15614-1:2017+A1:2019, ASME karşılaştırmasını doğrudan etkileyen bir ayrım getirir: Seviye 1 (Level 1), ASME yaklaşımına yakın ve daha geniş geçerlilik aralıkları verir; Seviye 2 (Level 2) ise eski EN yaklaşımını sürdürür ve aralıkları daha dardır. Sözleşmenin hangi seviyeyi istediği ve WPQR'da hangi seviyenin kayda geçtiği, denetimde doğrudan bulgu üreten bir noktadır.

Basınçlı ekipman tarafında yaygın bir yanlış anlama vardır: PED bir vasıflandırma standardı dayatmaz. Direktifin getirdiği asıl zorunluluk, kalıcı birleştirme prosedürlerinin ve personelinin yetkin bir üçüncü tarafça — onaylanmış kuruluş (NB) veya tanınmış üçüncü taraf kuruluş (RTPO) — onaylanmasıdır. EN ISO 15614 serisi uyumlaştırılmış standart olduğu için uygunluk karinesi sağlar ve fiilî uygulamadır; ancak ASME BPVC Section IX gibi başka bir kod da kullanılabilir. Bu durumda ASME IX'e göre üretilmiş kayıt, yetkin üçüncü tarafça onaylandığı sürece AB pazarına sunulan Kategori II–IV ekipmanda da geçerlidir. Yani ASME IX basınçlı ekipmanın varsayılanı değil, kod seçimine bağlı bir alternatiftir; hangi sistemin geçerli olduğu net kayda geçmelidir. Not: AWS D1.1, ABD kod rejiminde bütünleşik bir koddur (tasarım, prosedür ve kaynakçı vasıflandırması, imalat ve kabul kriterlerini birlikte içerir); EN ve AWS zincirleri parça parça karıştırılamaz.

Kritik disiplin: her üretim WPS'inin, geçerli bir vasıflandırma kaydına izlenebilir biçimde bağlanması ve esas değişken aralıklarının (kalınlık, malzeme grubu, ısı girdisi, pozisyon, altlık kullanımı) üretim koşullarını kapsaması gerekir.

6. Kaynakçı ve operatör yeterliliği

Prosedür ne kadar iyi olursa olsun, onu uygulayan kişinin yeterliliği belgeli değilse kalite sağlanamaz. Elle ve kısmi mekanize kaynakta kaynakçı yeterliliği EN ISO 9606 serisine göre belgelenir: çelik için EN ISO 9606-1 (ISO 9606-1:2012), alüminyum ve alaşımları için EN ISO 9606-2. Tam mekanize ve otomatik kaynakta ise operatör yeterliliği EN ISO 14732 kapsamındadır. Kaynakçı/operatör yeterliliği, 3834'ün üç seviyesinin tamamında zorunludur.

Kaynak koordinatörünün burada iki sorumluluğu vardır: doğru kapsamda (malzeme grubu, kalınlık, çap, pozisyon, ilave metal tipi, altlık durumu) geçerli sertifikaların bulunması ve bu sertifikaların geçerlilik rejiminin takip edilmesi. EN ISO 9606-1'de bu rejim soyut değil, sayısaldır: sertifikanın sürekliliği her 6 ayda bir işveren veya kaynak koordinatörü tarafından, kaynakçının ilgili kapsamda fiilen çalıştığını doğrulayan imzayla teyit edilir; sertifikanın kendisi ise standardın tanımladığı uzatma seçenekleriyle sürdürülür — kayıtların desteklediği durumda 2 yılda bir tahribatsız/tahribatlı muayeneye dayalı teyit, aksi hâlde 3 yılda bir yeniden test. Uygulanacak uzatma seçeneği sözleşmeye ve standardın yürürlükteki baskısına göre teyit edilmelidir; ISO 9606 serisini tek dokümanda birleştiren revizyon çalışması (ISO/DIS 9606) hâlen süreçtedir.

Süresi dolmuş veya 6 aylık teyidi yapılmamış bir kaynakçı sertifikasıyla yapılan üretim, denetimde majör uygunsuzluktur. Kaynakçı kayıtları, hangi kaynakçının hangi dikişi hangi WPS'le yaptığını gösteren üretim kayıtlarıyla birleştiğinde izlenebilirliğin temel taşını oluşturur.

7. Ana malzeme ve sarf malzeme kontrolü

3834, kaynak öncesi malzeme yönetimini açıkça ister. Ana malzeme için: doğru malzeme sertifikasının bulunması, malzemenin kimliğinin izlenebilir olması ve depolamada karışmaması gerekir. Sertifika tipi keyfi değildir; EN 10204'ün belge tipleri arasındaki fark nettir: tip 2.2 üreticinin özgül olmayan muayenesine dayalı beyanıdır; tip 3.1 üreticinin üretim biriminden bağımsız muayene biriminin düzenlediği özgül muayene belgesidir; tip 3.2 ise ayrıca alıcı temsilcisi veya onaylanmış kuruluş tarafından da onaylanır. Hangi tipin gerekli olduğunu ürün standardı, sözleşme ve EN 1090-2:2018 kapsamında uygulama sınıfı belirler (kritik uygulamalarda 3.2 istenebilir); tablo standardın kendisinden okunmalıdır.

Sarf malzemeleri (elektrot, tel, toz, ilave metal, koruyucu gaz) için ise: WPS'e uygun tip ve boyutta olması, üretici sertifikasının bulunması ve doğru depolama/kurutma koşullarının sağlanması esastır. Burada kavramları ayırmak gerekir: kurutma fırını sıcaklık ve süre kayıtları bir konu, kurutma sonrası elektrotların bekletildiği muhafaza fırını (holding oven / quiver) sıcaklığı ayrı bir konu, ambalaj açıldıktan sonraki maruz kalma süresi (exposure time) ise üçüncü bir konudur. Kurutma sıcaklığı ve süresi 3834 tarafından sayısal olarak verilmez; bunları sarf malzemesi üreticisinin talimatı belirler. Hidrojen kaynaklı soğuk çatlak riskinin ön ısıtma yoluyla yönetilmesi ise EN 1011-2 metodolojisine dayanır.

Bir başka sık atlanan başlık taşeronlaştırmadır. Kaynak, tahribatsız muayene veya ısıl işlem taşerona verildiğinde sorumluluk üreticide kalır: taşeronun da ilgili şartları (personel yeterliliği, prosedür, kalibrasyon) sağladığı gösterilmeli ve taşerona ait kayıtlar üreticinin dosyasında bulunmalıdır. Dışarıda yaptırılan ısıl işlem ve dış tahribatsız muayene laboratuvarı raporları, 3834 denetimlerinde en sık uygunsuzluk üreten kalemler arasındadır.

Sahada "hangi elektrot açıldı, ne zaman kurutuldu, ne kadar süre maruz kaldı" sorusuna kayıtla cevap verilemiyorsa, kalite sistemi kâğıt üstünde kalmış demektir.

8. Muayene, kabul kriteri ve izlenebilirlik

Muayene faaliyeti üç zamanda planlanır: kaynak öncesi (malzeme, sarf, ekipman, ağız hazırlığı, altlık, ön ısıtma), kaynak sırası (pasolar arası temizlik ve sıcaklık, ısı girdisi, ön ısıtma sıcaklığının kaynak boyunca sürdürülmesi) ve kaynak sonrası (görsel muayene, tahribatsız muayene, gerekiyorsa art ısıtma ve/veya PWHT doğrulaması). Ön ısıtma sıcaklığının hesabı EN 1011-2'ye, ön ısıtma, pasolar arası ve ısıl işlem sıcaklıklarının ölçüm ve doğrulama yöntemi ise EN ISO 13916'ya dayanır — 3834 denetimlerinde bu kayıtlar doğrudan sorgulanır.

Kabul kriteri ayrı bir standarttan gelir: ergitme kaynağında kusur kalite seviyeleri EN ISO 5817:2023 ile tanımlanır. Standardın kapsamı yalnızca çelik değil; çelik, nikel, titanyum ve alaşımlarını içerir, t ≥ 0,5 mm kalınlıklarda tam nüfuziyetli alın ve tüm köşe kaynaklarına uygulanır ve ışın kaynağını kapsamaz (çelikte ışın kaynağının karşılığı ISO 13919-1'dir). Verdiği kalite seviyeleri en sıkıdan gevşeğe B, C ve D'dir. Alüminyum ve alaşımlarında karşılık gelen kabul kriteri EN ISO 10042'dir ve bu standart yalnızca ark kaynaklı bağlantıları kapsar. Kusur türlerinin adlandırılması EN ISO 6520-1 (ergitme kaynağı) ile standartlaştırılır. Kaynak sembolleri ve muayene taleplerinin teknik resme aktarımı EN ISO 2553:2019 (veya AWS bağlamında AWS A2.4) ile yapılır.

Kalite seviyesinin hangi durumda seçileceği ise yazının omurgasını oluşturan EN 1090 zincirinden gelir. EN 1090-2:2018, uygulama sınıfını EN ISO 5817 kalite seviyesine bağlar (Tablo 17): genel çerçeve EXC1 → D, EXC2 → C (belirli kusur tiplerinde D), EXC3 → B, EXC4 → B ve ilave gereksinimler biçimindedir. Bu eşleme, yazının en işlevsel bilgisidir; ancak kusur bazındaki istisnalar nedeniyle uygulamada tablonun kendisi satır satır okunmalıdır. ABD kod rejiminde çalışılıyorsa AWS D1.1 kendi kabul kriterlerini getirir ve bu kriterler EN ISO 5817 ile birbirinin yerine kullanılamaz; kod seçimi kabul kriterini, prosedür vasıflandırmasını ve kaynakçı yeterliliğini birlikte değiştirir.

Kalite seviyesi tek başına yeterli değildir; tahribatsız muayeneye çevrilmesi gerekir. Zincir şöyle kurulur: yöntem seçimi (EN ISO 17635) → yöntemin uygulanma tekniği → yönteme özgü kabul seviyesi. Görsel muayene EN ISO 17637'ye göre yapılır; radyografik muayenede teknik EN ISO 17636-1/-2, kabul seviyeleri EN ISO 10675-1'dir; ultrasonik muayenede teknik EN ISO 17640, kabul seviyeleri EN ISO 11666'dır. Uygulanacak kabul seviyesi, EN ISO 5817 kalite seviyesiyle eşleştirilerek muayene planında (ITP) yazılı hâle getirilir.

Muayeneyi kimin yaptığı da en az yöntem kadar sorgulanır. EN ISO 3834-2, muayene personelinin yeterli olmasını arar; pratikte bu, tahribatsız muayene personelinin EN ISO 9712'ye göre ilgili yöntemde Seviye 1, 2 veya 3 belgesine sahip olması ve yazılı yetkilendirmesinin bulunması demektir. Basınçlı ekipmanda ise ek bir katman vardır: PED Ek I md. 3.1.3 uyarınca tahribatsız muayene personelinin tanınmış üçüncü taraf kuruluş (RTPO) tarafından onayı yalnızca Kategori III ve IV için zorunludur.

İzlenebilirlik, tüm bu zincirin ortak paydasıdır: her kaynak dikişi geriye doğru; kaynakçısına, WPS'ine, sarf partisine, ana malzeme dökümüne ve muayene raporuna bağlanabilmelidir. Kapsamlı seviyede (3834-2) izlenebilirlik en yüksek düzeyde, temel seviyede (3834-4) ise koşullara göre daha sınırlı istenir. Uygunsuzluk yönetimi (NCR), düzeltici faaliyet ve kalibrasyon kayıtları (sıcaklık ölçer, ampermetre, kurutma fırını) da bu bütünün ayrılmaz parçalarıdır. Kayıt saklama süresi de tanımlı ve yazılı olmalıdır: 3834 süreyi kendisi dayatmaz, üretici belirler — ancak sözleşme veya ürün standardı aksini söylemedikçe uygulamada tipik olarak en az 5 yıl esas alınır.

9. EN 1090 ve direktiflerle bağlantı

3834 tek başına yeterli değildir; genellikle bir ürün/uygunluk çerçevesinin içinde çalışır.

Çelik ve alüminyum yapılarda EN 1090: Taşıyıcı çelik ve alüminyum yapıların CE işaretlemesi ve fabrika üretim kontrolü (FPC) çerçevesi EN 1090-1:2009+A1:2009 üzerinden yürütülür; EN 1090-1, Yapı Malzemeleri Yönetmeliği / CPR (305/2011) kapsamında uyumlaştırılmış standarttır. Uygulama (imalat) gereksinimleri ise malzemeye göre ayrılır: EN 1090-2:2018 yalnızca çelik yapıların teknik/imalat gereksinimlerini tanımlar; alüminyum yapılarda karşılığı EN 1090-3:2019'dur. EN 1090-2, uygulama sınıfına (EXC1–EXC4) göre kaynaklı imalat gereksinimlerini belirler ve bunları doğrudan EN ISO 3834 seviyelerine bağlar. Standardın verdiği eşleme nettir: EXC1 → 3834-4, EXC2 → 3834-3, EXC3 ve EXC4 → 3834-2. Yani yükselen uygulama sınıfı, daha yüksek bir 3834 seviyesi ve daha yetkin bir kaynak koordinasyonu demektir.
Basınçlı ekipmanda PED (2014/68/EU): Burada iki ayrı gereksinim vardır ve karıştırılmamalıdır. Kalıcı birleştirme prosedürlerinin ve personelinin yetkin bir kuruluşça (onaylanmış kuruluş veya tanınmış üçüncü taraf kuruluş / RTPO) onayı, Ek I md. 3.1.2 uyarınca Kategori II, III ve IV ekipman için zorunludur. Tahribatsız muayene personelinin RTPO tarafından onayı ise Ek I md. 3.1.3 uyarınca yalnızca Kategori III ve IV için zorunludur. Kategori I ve SEP kapsamında bu düzeyde bir üçüncü taraf onayı aranmaz. PED, EN ISO 3834'e atıf yapmaz; ancak 3834 kalite çerçevesi, direktifin temel güvenlik gereksinimlerini karşılamanın ve onaylanmış kuruluş beklentisini yönetmenin pratik yoludur.
Demir yolu (EN 15085) ve diğer sektörler: Raylı araç kaynağı 3834'ü temel alan sektörel bir çerçeveyle genişler. Üretici belgelendirmesi EN 15085-2 üzerinden yapılır ve üreticiler, ürettikleri bağlantıların kaynak performans sınıflarına göre CL1–CL4 sertifikasyon seviyelerinden birine yerleştirilir; tasarım gereksinimleri EN 15085-3, muayene ve dokümantasyon ise EN 15085-5 kapsamındadır.

Yani 3834, "genel kaynak kalite dili"dir; EN 1090, PED ve sektörel standartlar bu dili kendi ürün bağlamlarına uygular.

Saha notu

Bir çelik yapı üreticisinde yürütülen ön denetimde tablo tipikti: firmanın geçerli bir 3834-2 hedefi, atanmış bir IWE'si ve dosyada duran WPS/WPQR seti vardı. Ancak üretim kayıtları incelendiğinde iki kopukluk çıktı. Birincisi, atölyede fiilen kullanılan bir WPS'te akım ve ilerleme hızındaki sapma nedeniyle hesaplanan ısı girdisi, WPQR'ın çentik darbe ve sertlik deneylerine dayalı olarak vasıflandırdığı aralığın dışına taşıyordu ve kimse bu sapmayı izlenebilir biçimde onaylamamıştı. (EN ISO 15614-1'de ısı girdisi aralığı kısıtı her koşulda değil, çentik darbe ve/veya sertlik deneyi gerektiğinde bağlayıcıdır — bu işte gerekiyordu.) İkincisi, bazik örtülü elektrotların kurutma fırını sıcaklık kaydı son üç haftadır tutulmuyordu; elektrotlar açık ambalajda rafta bekliyordu ve muhafaza fırını sıcaklığına dair hiçbir kayıt yoktu.

Bu iki bulgu, EN ISO 5817'ye göre yapılan görsel ve radyografik muayenede henüz bir hata olarak görünmese bile, 3834 açısından sistem hatasıydı: proses kontrolü kopmuştu. İnspektörün görevi de tam burada başlar — dikişte henüz görünmeyen ama kayıt zincirinde çoktan oluşmuş sapmayı belgelemek. Çözüm, üretim WPS'lerini vasıflandırma aralıklarıyla yeniden eşleştirmek, koordinatörün onay imzasını üretim akışına gömmek, ısı girdisi hesabını üretim kayıt formuna eklemek ve sarf malzemesi kurutma/muhafaza fırını kayıtlarını günlük rutine bağlamak oldu. Kaynağın "özel proses" olmasının bedeli tam da budur: hata çoğu zaman dikişte değil, dikişin arkasındaki kayıt zincirinde başlar.

İlgili standartlar

EN ISO 3834-1 … 3834-5:2021 — Metalik malzemelerin ergitme kaynağı için kalite gereksinimleri ve seviye seçimi.
ISO 3834-6:2024 — Serinin uygulanmasına ilişkin kılavuz (2007 tarihli ISO/TR 3834-6 teknik raporunun yerini almıştır).
EN ISO 14731:2019 — Kaynak koordinasyonu: görev ve sorumluluklar (kapsamlı / belirli / temel teknik bilgi seviyeleri).
EN ISO 15607:2019 — Kaynak prosedürlerinin şartnamesi ve vasıflandırılması için genel kurallar (şemsiye standart, beş vasıflandırma yolu).
EN ISO 15609 serisi — Kaynak prosedürü şartnamesi (WPS).
EN ISO 15610 — Denenmiş sarf malzemesine (ilave metale) dayalı vasıflandırma.
EN ISO 15611 — Önceki kaynak deneyimine dayalı vasıflandırma.
EN ISO 15612 — Standart kaynak prosedürüne dayalı vasıflandırma.
EN ISO 15613 — Üretim öncesi kaynak testine dayalı vasıflandırma.
EN ISO 15614-1:2017+A1:2019 — Prosedür testiyle vasıflandırma, çelik ve nikel alaşımları (Seviye 1 / Seviye 2).
ASME BPVC Section IX — Prosedür vasıflandırması (PQR/WPS) ve personel yeterliliği (imalat ASME koduna göre yapıldığında).
EN ISO 9606-1 (ISO 9606-1:2012) — Kaynakçı yeterliliği, çelik.
EN ISO 9606-2 — Kaynakçı yeterliliği, alüminyum ve alaşımları.
EN ISO 14732 — Kaynak operatörü ve ayarcı yeterliliği (tam mekanize ve otomatik kaynak).
EN ISO 5817:2023 — Ergitme kaynağı bağlantılarında kusur kalite seviyeleri, t ≥ 0,5 mm (çelik, nikel, titanyum ve alaşımları; ışın kaynağı hariç).
ISO 13919-1 — Işın kaynaklı bağlantılarda kalite seviyeleri (çelik).
EN ISO 10042:2018 — Alüminyum ve alaşımlarında ark kaynaklı bağlantılar için kalite seviyeleri.
EN ISO 6520-1 — Kaynak kusurlarının sınıflandırılması (ergitme kaynağı).
EN ISO 17635 — Kaynaklarda tahribatsız muayene: yöntem seçimi için genel kurallar.
EN ISO 17637 — Ergitme kaynaklı bağlantıların görsel muayenesi.
EN ISO 17636-1/-2 — Radyografik muayene teknikleri (film / dijital dedektör).
EN ISO 10675-1 — Radyografik muayene kabul seviyeleri (çelik, nikel, titanyum ve alaşımları).
EN ISO 17640 — Ultrasonik muayene teknikleri ve değerlendirme seviyeleri.
EN ISO 11666 — Ultrasonik muayene kabul seviyeleri.
EN ISO 9712 — Tahribatsız muayene personelinin yeterliliği ve belgelendirilmesi (Seviye 1/2/3).
EN ISO 13916 — Ön ısıtma, pasolar arası ve ısıl işlem sıcaklıklarının ölçümü.
EN 1011-2 — Ferritik çeliklerin ark kaynağı için tavsiyeler (ön ısıtma ve hidrojen çatlağı kontrolü).
EN 10204 — Metalik ürünlerde muayene belgesi tipleri (2.2 / 3.1 / 3.2).
EN ISO 2553:2019 / AWS A2.4 — Kaynak sembolleri.
EN 1090-1:2009+A1:2009 — Çelik ve alüminyum taşıyıcı elemanlarda CE işaretlemesi / FPC çerçevesi (CPR 305/2011 kapsamında).
EN 1090-2:2018 — Çelik yapıların imalatı (teknik gereksinimler; EXC → 3834 ve EXC → EN ISO 5817 eşlemeleri).
EN 1090-3:2019 — Alüminyum yapıların imalatı (teknik gereksinimler).
EN 15085-2 — Raylı araç kaynağında üretici belgelendirmesi (CL1–CL4); ilgili bölümler EN 15085-3 (tasarım) ve EN 15085-5 (muayene ve dokümantasyon).
PED 2014/68/EU — Basınçlı ekipman direktifi (Ek I md. 3.1.2 ve 3.1.3).
AWS D1.1 — Yapısal çelik kaynak kodu (ABD kod rejiminde bütünleşik kod; kendi kabul kriterlerini içerir).

Sahada yanınızda olsun: Bu yazıdaki kaynak standartlarını, prosedür mantığını ve saha kontrol adımlarını internet olmadan cebinizde tutmak için, ücretsiz ve tamamen çevrimdışı Doawise Welding Eng Guide uygulamasına göz atabilirsiniz.

DoaWise olarak kaynak mühendisliği ve muayene hizmetlerini EN ISO 3834, EN ISO 15614, EN ISO 9606 ve EN 1090 gibi uluslararası standartlara göre yürütüyoruz; kaynak koordinasyonundan prosedür vasıflandırmasına, sarf malzeme yönetiminden izlenebilirliğe kadar her adımı kaydedilebilir, denetlenebilir sonuçlar üretecek şekilde kurguluyoruz. Amacımız, kaynağın "özel proses" doğasını tesadüfe bırakmadan, sistematik ve belgeli bir kalite zinciri içinde güvence altına almaktır.